ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਸਿੱਕੇ

ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ Cis-Sutlej ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਰਵਾਨੀ ਪਠਾਣ ਸਨ — ਸ਼ੈਖ਼ ਸਦਰ ਉਦ-ਦੀਨ ਜਹਾਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਤੋਂ 1454 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇੜੇ ਅੱਠਵੰਜਾ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਢਾਲੇ ਗਏ, Cis-Sutlej ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ: ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਲੇਖ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਜੰਮੀ ਹੋਈ, ਹਰੇਕ ਨਵਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ।

ਇਹ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹਨ — ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ SikhCoins.in ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਹਨ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰੁਪਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਢਾਲੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ।

ਮੁੱਢ

ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

ਮਾਲੇਰ ਵਿਖੇ ਕੋਟਲਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ਼ੈਖ਼ ਸਦਰ ਉਦ-ਦੀਨ ਜਹਾਨ ਸਨ, ਇੱਕ ਸਰਵਾਨੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ। ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਨੇ 1454 ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਾਜ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ — ਹਸਨ ਲੋਧੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਈਸਾ ਅਤੇ ਮੂਸਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਪੂਤ ਪਤਨੀ ਤੋਂ। ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਪਰਿਵਾਰ ਈਸਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ।

ਸਦਰ ਜਹਾਨ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ, ਬਾਯਜ਼ੀਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 1657 ਵਿੱਚ ਮਾਲੇਰ ਨੇੜੇ ਕੋਟਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨਵਾਬ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਜਾਨ ਬਾਘ਼ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਈ, ਜਿਸ ਬਦਲੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।

ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਬੰਧ

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ (ਰਾਜ 1672–1712) ਹਨ। ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ — ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੌਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ — ਨੂੰ 1705 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਰੀਅਤ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਉਹ ਅਸੀਸ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। 1947 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਦੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਮਨ ਦਾ ਟਾਪੂ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਵੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਗਈ।

ਸਿੱਕਾ-ਵਿਗਿਆਨ

ਸਿੱਕੇ — ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਲੇਖ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ

ਸਿੱਕੇ ਢਾਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਭਿੱਖਣ ਖ਼ਾਨ, ਨਵਾਬ ਜਮਾਲ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ 1763 ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ — ਪਰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਮੁਦਰਾ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ।

ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖ, ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਟਕਸਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ। ਸਿਧੂ/ਸਪਿੰਕ ਕੈਟਾਲਾਗ (2022) ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੁੱਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਈ ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲੇ ਗਏ।

ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ

ਨਵਾਬ	ਰਾਜ	ਮੁੱਲ-ਵੰਡ	ਨੋਟ
ਭਿੱਖਣ ਖ਼ਾਨ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ	1755–1763	ਕੋਈ ਸਿੱਕਾ ਨਹੀਂ	ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਤੋਂ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲਣ ਦਾ ਹੱਕ, 1761। ਕੱਕੜਾ ਵਿਖੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਨ (ਰੀਜੈਂਟ)	1763–1766	ਕੋਈ ਸਿੱਕਾ ਨਹੀਂ	ਮਨਸੂਰਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਉਮਰ ਖ਼ਾਨ (ਰੀਜੈਂਟ)	AH 1180–1195 (1766–1780)	1 ਰੁਪਈਆ MK 1 (KM C#5) 10.67g, 17–18mm	ਲੜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿੱਕੇ। ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨਹੀਂ।
ਅਸਦੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ (ਰੀਜੈਂਟ)	AH 1195–1198 (1780–1784)	1 ਰੁਪਈਆ MK 6 (KM C#10) 10.68–10.98g, 17mm	ਤਾਰੀਖ਼ ਰਹਿਤ।
ਅਤਾਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ (ਰੀਜੈਂਟ)	AH 1199–1225 (1784–1810)	1 ਰੁਪਈਆ MK 11 10.67g	ਫੁੱਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨਹੀਂ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਰਿਆਸਤ ਲਗਭਗ ਗੁਆਚੀ; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਬਹਾਲ।
ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ	AH 1225–1236 (1810–1821)	1 ਰੁਪਈਆ MK 16 10.98g	AH 1230 ਤਾਰੀਖ਼।
ਅਮੀਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ	AH 1237–1262 (1821–1846)	¼ ਰੁਪਈਆ (MK 21) ½ ਰੁਪਈਆ (MK 22) 1 ਰੁਪਈਆ (MK 23)	ਅੰਸ਼ਕ ਮੁੱਲ-ਵੰਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ।
ਮਹਿਬੂਬ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ (ਸੂਬੇ ਖ਼ਾਨ)	AH 1262–1274 (1846–1857)	¼, ½, 1 ਰੁਪਈਆ MK 31–33	ਦੋਵੇਂ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ।
ਸਿਕੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ	AH 1274–1288 (1858–1871)	¼, ½, 1 ਰੁਪਈਆ MK 40–60	ਜਲੂਸ ਦੇ "S" ਅੰਦਰ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ।
ਇਬਰਾਹੀਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ	AH 1288–1326 (1871–1908)	¼, ½, 1 ਰੁਪਈਆ MK 70–80	ਅਲਿਫ਼-ਬੇ (ਇਬਰਾਹੀਮ ਲਈ) ਜਲੂਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ। 1872 ਕੂਕਾ ਹਮਲਾ।
ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ KCSI, KCIE	AH 1326–1366 (1908–1947)	½ ਪੈਸਾ, 1 ਪੈਸਾ 1 ਰੁਪਈਆ, ਨਜ਼ਰਾਨਾ 2 ਰੁਪਈਏ ¼ ਮੋਹਰ, ½ ਮੋਹਰ	ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਲਿਖਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਨਵਾਬ। ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ।

ਨਮੂਨੇ

ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ। ਤਸਵੀਰ ਜੋੜਨ ਲਈ: <img> ਟੈਗ ਤੋਂ ਟਿੱਪਣੀ ਹਟਾਓ ਅਤੇ ਫ਼ਾਈਲ ਦਾ ਨਾਂ ਭਰੋ।

ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰੁਪਈਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਨਵਾਬਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੱਛਣ ਹਨ:

1. ਫੁੱਲ ਦੀ ਡੰਡੀ। ਸਿਧੂ/ਸਪਿੰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੁੱਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ Cis-Sutlej ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।

2. ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ। ਹਰ ਨਵਾਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਬੀ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਸੁਆਦ (ص) ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ।

3. ਜਲੂਸ ਅੰਦਰ ਗੁਲਦਸਤਾ। ਸਿਕੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਜਲੂਸ ਦੇ "S" ਅੱਖਰ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਲਦਸਤੇ — ਚਾਰ ਬਿੰਦੀਆਂ, ਅੱਠ ਬਿੰਦੀਆਂ, ਗਿਆਰਾਂ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ — ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ

Temple, R. C. "The Coins of the Modern Native Chiefs of the Panjab." The Indian Antiquary, November 1889.
Griffin, Sir Lepel. Rajas of the Punjab.
Sidhu, Saran Singh & Dalwinder Singh. Coins of the Sikh Empire, Punjab and the Cis-Sutlej States. Spink, 2022.

SikhCoins.in ਉੱਤੇ Cis-Sutlej ਰਿਆਸਤਾਂ ↗

© 2026 ਜੀਵਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੁਰੋਂ · ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ