ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਮਰਸੀਆ
ਜੀਵਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੁਰੋਂ · ਅਪ੍ਰੈਲ 2026
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ: ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਵਡਾਲਾ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ — ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ — ਲਗਭਗ 1846 ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਹਰਲੇ ਬੰਦੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਹ ਇਕੱਲੀ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਿਰਪੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੈਣ ਹੈ — ਤਿੱਖਾ, ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ — ਉਸ ਰਾਜ ਲਈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ (1780–1862) ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ। ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖੀਂ-ਡਿੱਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋੜੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੌਮੀ ਕਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਜੰਗ ਹਿੰਦ-ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰੱਖਿਆ — ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ — ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ 105 ਬੈਂਤਾਂ (ਚਾਰ-ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਬੰਦ) ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਤਾਲੀ ਬੈਂਤਾਂ 1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਸੱਠ ਬੈਂਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ — ਮੁਦਕੀ, ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, ਅਲੀਵਾਲ ਅਤੇ ਸੋਬਰਾਓਂ — ਅਤੇ ਉਸ ਗ਼ਦਾਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸ ਸੜਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜੰਗ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਧੋਖਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ — ਸਾਰੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ।
ਡੋਗਰਾ ਭਰਾ — ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ — ਉਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਖ਼ਲਨਾਇਕ ਹਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸਾਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਹਿਮ ਦੇ ਲਿਖਿਆ।
ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲੀ — ਦਸੰਬਰ 1845 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਸੋਬਰਾਓਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੱਕ। ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਮੁਦਕੀ (18 ਦਸੰਬਰ), ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ (21–22 ਦਸੰਬਰ), ਅਲੀਵਾਲ (28 ਜਨਵਰੀ) ਅਤੇ ਸੋਬਰਾਓਂ (10 ਫ਼ਰਵਰੀ)। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਰੀਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਧਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਗ਼ਦਾਰੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਦੁਖਦਾਈ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ — ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤਾਜ਼ਾ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਿਆ ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜਿੱਤ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਜੰਗਨਾਮੇ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਸੋਬਰਾਓਂ ਹੈ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਤੱਕ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦ ਸੀ — ਢਾਈ ਮੀਲ ਲੰਮੀਆਂ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ ਫ਼ੌਜੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹ ਆਇਆ — ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ।
ਜਦੋਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਸ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੀ, ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਿੱਦੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਟਾ ਕਫ਼ਨ ਪਾਇਆ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਗੋਲੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ — ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਗੋਂ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਡੁੱਬ ਗਏ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕੀਤਾ। ਸੋਬਰਾਓਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ — ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਜੋ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜਨਰਲ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਗ਼ਦਾਰੀ ਦਾ।
ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਰ ਰੁਪਈਆ ਜੋ ਮੈਂ ਕਦੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ — ਹਰ ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ, ਹਰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ, ਹਰ ਪੱਤੇ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ — ਇਸ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਕੂਮਤ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਚੌਦਾਂ ਟਕਸਾਲਾਂ 1849 ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਜੋ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ਼ਦਾਰੀ, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਪੁਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਬੈਂਤਾਂ। ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜੰਗ। ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁੱਖ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਸੋਗ ਹਰ ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਮਨਾਇਆ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਜੰਗ ਹਿੰਦ-ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ…"
— ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ
ਕੋਹਲੀ, ਸੀਤਾ ਰਾਮ, ਸੰਪਾ. ਵਾਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ। ਲੁਧਿਆਣਾ, 1966।
ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾ. ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1946।
ਅਸ਼ੋਕ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1950।
ਨਿਝਾਵਾਂ, ਪੀ.ਕੇ. The First Punjab War — Shah Mohammed's Jangnamah. ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ।
ਸੇਖੋਂ, ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਅਤੇ ਕੇ.ਐੱਸ. ਦੁੱਗਲ। A History of Punjabi Literature. ਦਿੱਲੀ, 1992।
SikhCoins.in ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ↗
© 2026 ਜੀਵਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੁਰੋਂ · ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ